Choroba terminalna i formalności między krajem Wielka Brytania a Polska: oficjalna lista w 5 krokach

1. 1

   Organizacja opieki paliatywnej i hospicyjnej w Wielkiej Brytanii oraz w Polsce

   • Wielka Brytania: Należy zwrócić się do lekarza rodzinnego (GP), lekarza prowadzącego w szpitalu (hospital consultant) lub pielęgniarki specjalistycznej o skierowanie do środowiskowych zespołów opieki paliatywnej NHS (NHS community palliative care teams) oraz lokalnych hospicjów (wspieranych na poziomie krajowym przez organizacje takie jak Hospice UK oraz Marie Curie) [2]. Jeżeli stan zdrowia bliskiej osoby gwałtownie się pogarsza i wchodzi w fazę terminalną, lekarz lub pracownik socjalny może złożyć wniosek w przyspieszonej ścieżce Fast-Track Pathway Tool w ramach NHS Continuing Healthcare, co pozwala na pilne zorganizowanie w pełni finansowanego przez NHS pakietu opieki pielęgniarskiej w domu lub w hospicjum [2].
   • Polska: Jeżeli rozważana jest przeprowadzka chorego z Wielkiej Brytanii do Polski w celu kontynuacji opieki, należy z wyprzedzeniem zweryfikować uprawnienia do ubezpieczenia zdrowotnego oraz zdolność medyczną do podróży, ponieważ brytyjska karta UK Global Health Insurance Card (GHIC) obejmuje wyłącznie pobyty czasowe, natomiast planowe leczenie za granicą wymaga uprzedniej zgody na formularzu S2 lub aktywnego ubezpieczenia zdrowotnego w Polsce. W Polsce publiczna opieka paliatywna i hospicyjna (obejmująca hospicjum domowe, oddział medycyny paliatywnej oraz poradnię medycyny paliatywnej) jest finansowana przez Narodowy Fundusz Zdrowia (NFZ, z całodobową Telefoniczną Informacją Pacjenta pod numerem 800 190 590) na podstawie e-skierowania wystawionego przez lekarza ubezpieczenia zdrowotnego [5], przy wsparciu w zakresie praw pacjenta ze strony instytucji takiej jak Rzecznik Praw Pacjenta [6].
2. 2

   Sporządzenie pisemnych oświadczeń woli i upoważnień medycznych przy zachowaniu zdolności decyzyjnej

   Odrębne pisemne dyspozycje dotyczące leczenia oraz upoważnienia do dokumentacji medycznej powinny zostać sporządzone w Wielkiej Brytanii i w Polsce, dopóki bliska osoba posiada pełną zdolność do wyrażania świadomej zgody.

   • Wielka Brytania: Osoba pełnoletnia posiadająca zdolność decyzyjną (mental capacity) może sporządzić pisemne oświadczenie o odmowie leczenia na przyszłość (Advance Decision to Refuse Treatment - ADRT, zwane również Living Will), które ma moc prawnie wiążącą przy odmowie określonych zabiegów medycznych, a także niewiążące oświadczenie o preferencjach dotyczących opieki (Advance Statement) oraz podsumowanie zaleceń ratunkowych ReSPECT podpisywane z lekarzem [1][2]. Jeżeli dokument ADRT dotyczy odmowy leczenia podtrzymującego życie (life-sustaining treatment), musi mieć formę pisemną, być podpisany przez pacjenta w obecności świadka (który również składa podpis), a jego kopie należy przekazać lekarzowi GP oraz zespołowi szpitalnemu [1].
   • Polska: Zgodnie z ustawą o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta chory powinien podpisać pisemne upoważnienie osoby bliskiej do uzyskiwania informacji o stanie zdrowia oraz dostępu do dokumentacji medycznej; upoważnienia takiego można udzielić również elektronicznie poprzez Internetowe Konto Pacjenta (IKP w serwisie pacjent.gov.pl) [5][6]. Wszelkie pisemne oświadczenia woli dotyczące przyszłego postępowania medycznego warto dołączyć do dokumentacji medycznej pacjenta i omówić z polskim zespołem leczącym oraz sprawdzić wytyczne, które udostępnia Rzecznik Praw Pacjenta [6].
3. 3

   Ustanowienie odrębnych pełnomocnictw majątkowych i zdrowotnych w obu jurysdykcjach

   Brytyjskie pełnomocnictwo opiekuńcze (Lasting Power of Attorney) nie jest automatycznie uznawane przy czynnościach dotyczących nieruchomości lub rachunków bankowych w Polsce, a polskie pełnomocnictwo notarialne nie zastępuje zarejestrowanego pełnomocnictwa LPA w Wielkiej Brytanii.

   • Wielka Brytania: Dopóki bliska osoba zachowuje zdolność decyzyjną, należy przygotować i zarejestrować w urzędzie Office of the Public Guardian (OPG w Anglii i Walii; odpowiednio Continuing Power of Attorney oraz Welfare Power of Attorney w Szkocji albo Enduring Power of Attorney w Irlandii Północnej) dwa odrębne pełnomocnictwa: pełnomocnictwo ds. zdrowia i opieki (Lasting Power of Attorney for Health and Welfare) oraz pełnomocnictwo ds. majątkowych i finansowych (Lasting Power of Attorney for Property and Financial Affairs) według wytycznych NHS [1][2]. Należy pamiętać, że jeżeli pełnomocnictwo LPA for Health and Welfare zostanie ustanowione po sporządzeniu ADRT i upoważni pełnomocnika do podejmowania tych samych decyzji medycznych, zastępuje ono wcześniejsze ADRT [1].
   • Polska: Do czynności dotyczących nieruchomości, spraw spadkowych lub urzędowych w Polsce należy sporządzić pełnomocnictwo w formie aktu notarialnego przed polskim notariuszem (wyszukiwarka kancelarii dostępna jest przez podmiot Krajowa Rada Notarialna) albo poświadczyć pełnomocnictwo w Wielkiej Brytanii i opatrzyć je klauzulą Apostille wydawaną przez brytyjskie Foreign, Commonwealth & Development Office (FCDO) wraz z tłumaczeniem uwierzytelnionym przez polskiego tłumacza przysięgłego [9]. Ponieważ banki w Polsce często wymagają własnych formularzy, warto równolegle ustanowić bezpośrednio w banku pełnomocnictwo do rachunku bankowego oraz dyspozycję wkładem na wypadek śmierci zgodnie z polskim Prawem bankowym.
4. 4

   Przyspieszone świadczenia z tytułu choroby terminalnej oraz ustawowe urlopy dla opiekunów

   W obu państwach przewidziano przyspieszone świadczenia finansowe oraz uprawnienia pracownicze dla członków rodziny sprawujących opiekę:

   • Wielka Brytania: W ramach specjalnych zasad Special Rules for End of Life stosowanych przez Department for Work and Pensions (DWP) osoba, której lekarz lub pielęgniarka specjalistyczna prognozuje czas życia do 12 miesięcy, może otrzymać formularz medyczny SR1 uprawniający do przyspieszonego przyznania najwyższych stawek świadczeń Personal Independence Payment (PIP), Attendance Allowance, Disability Living Allowance lub Universal Credit bez konieczności osobistego badania komisji [3]. Opiekunowie sprawujący opiekę przez co najmniej 35 godzin tygodniowo mogą ubiegać się o zasiłek opiekuńczy Carer's Allowance, a pracownicy w Wielkiej Brytanii mają ustawowe prawo do jednego tygodnia bezpłatnego urlopu opiekuńczego (Carer's Leave) w roku.
   • Polska: Jeżeli opiekun podlega ubezpieczeniu chorobowemu w Polsce, Zakład Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) wypłaca zasiłek opiekuńczy (na podstawie wniosku Z-15 oraz zaświadczenia lekarskiego e-ZLA) przez okres do 14 dni w roku kalendarzowym z tytułu osobistego sprawowania opieki nad chorym dorosłym członkiem rodziny [7]. Pracownikom w Polsce przysługuje ponadto do 5 dni bezpłatnego urlopu opiekuńczego w roku kalendarzowym zgodnie z Kodeksem pracy, a osoby z niepełnosprawnościami zamieszkałe w Polsce mogą ubiegać się o państwowe świadczenie wspierające wypłacane przez ZUS po uzyskaniu decyzji wojewódzkiego zespołu ds. orzekania o niepełnosprawności (WZON) [7].
5. 5

   Uporządkowanie testamentów, emerytur, postępowań spadkowych i formalności pośmiertnych

   Wcześniejsze przejrzenie testamentów, zapisów emerytalnych oraz reguł dziedziczenia zapobiega kolizjom między brytyjskim a polskim postępowaniem spadkowym:

   • Testamenty i dziedziczenie: Należy upewnić się, że testamenty jednoznacznie regulują majątek położony w Wielkiej Brytanii oraz w Polsce bez przypadkowego wzajemnego odwołania wcześniejszych rozrządzeń, a także sprawdzić wskazania osób uposażonych (expression of wish) w brytyjskich programach emerytalnych.
   • Formalności pośmiertne w Wielkiej Brytanii: Po zarejestrowaniu zgonu w Anglii, Walii lub Szkocji urzędnik stanu cywilnego (registrar) wydaje numer referencyjny do usługi Tell Us Once na portalu GOV.UK, która pozwala jednym zgłoszeniem powiadomić urząd skarbowy HM Revenue & Customs (HMRC), Department for Work and Pensions (DWP Bereavement Service oraz International Pension Centre), biuro paszportowe oraz władze lokalne [4]. Z chwilą śmierci wszystkie brytyjskie pełnomocnictwa LPA wygasają z mocy prawa, a wykonawca testamentu (executor) lub administrator występuje o Grant of Probate (lub Letters of Administration) w Anglii i Walii bądź Confirmation w Szkocji.
   • Formalności pośmiertne w Polsce: W przypadku osób ubezpieczonych lub pobierających świadczenia emerytalno-rentowe w Polsce członkowie rodziny mogą złożyć wniosek o zasiłek pogrzebowy (7 000 zł od 2026 r., na formularzu Z-12 w terminie 12 miesięcy od dnia śmierci) oraz o rentę rodzinną (formularz ERR) w instytucji Zakład Ubezpieczeń Społecznych (ZUS lub KRUS w przypadku ubezpieczenia rolniczego) [7][8]. W celu potwierdzenia praw do spadku w Polsce spadkobiercy uzyskują notarialny Akt Poświadczenia Dziedziczenia (wpisywany do Rejestru Spadkowego prowadzonego przez podmiot Krajowa Rada Notarialna) albo sądowe postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku [9]. Należy pilnować dwóch rygorystycznych terminów w Polsce: spadkobiercy mają 6 miesięcy od dnia dowiedzenia się o tytule swojego powołania na złożenie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku, natomiast najbliższa rodzina (tzw. zerowa grupa podatkowa) ma 6 miesięcy od dnia zarejestrowania Aktu Poświadczenia Dziedziczenia lub uprawomocnienia się postanowienia sądu na złożenie formularza SD-Z2 do właściwego Urzędu Skarbowego w celu zachowania pełnego zwolnienia z podatku od spadków i darowizn [9].

Oficjalne urzędy i zweryfikowane dane kontaktowe

Oficjalne źródła zweryfikowane przez Clarvię

1. [1]
   Oświadczenie o odmowie leczenia na przyszłość (Advance decision to refuse treatment / living will) — NHS
2. [2]
   Planowanie opieki u schyłku życia (Plan ahead for the end of life - End of life care) — NHS
3. [3]
   Zasady szczególne (Special Rules): wsparcie systemu świadczeń dla osób u schyłku życia (DWP / GOV.UK) — Department for Work and Pensions (GOV.UK)
4. [4]
   Formalności po śmierci bliskiej osoby: usługa Tell Us Once (GOV.UK) — GOV.UK
5. [5]
   Opieka paliatywna i hospicyjna finansowana przez NFZ – przewodnik dla pacjenta i rodziny — Narodowy Fundusz Zdrowia (NFZ)
6. [6]
   Rzecznik Praw Pacjenta – Prawa pacjenta i opieka pielęgnacyjna — Rzecznik Praw Pacjenta (GOV.pl)
7. [7]
   Renta rodzinna i świadczenia wypłacane przez ZUS — Zakład Ubezpieczeń Społecznych (ZUS)
8. [8]
   Uzyskaj zasiłek pogrzebowy – Serwis Rzeczypospolitej Polskiej (GOV.pl) — Serwis Rzeczypospolitej Polskiej (GOV.pl)
9. [9]
   Rejestr Spadkowy – Krajowa Rada Notarialna — Krajowa Rada Notarialna