Ongeneeslijke ziekte en praktische regelingen in België: officiële checklist in 5 stappen

1. 1

   Palliatieve zorg, thuiszorgteams en het palliatief forfait coördineren

   In België wordt de opstart van palliatieve begeleiding thuis of op een gespecialiseerde afdeling gecoördineerd met de huisarts (of de ziekenhuisspecialist in overleg met de sociale dienst van het ziekenhuis) en het ziekenfonds (mutualiteit) van de zieke persoon, binnen het kader van het Rijksinstituut voor Ziekte- en Invaliditeitsverzekering (RIZIV / INAMI) [1][2]:

   • Palliatief statuut en palliatief forfait thuis: wanneer de zieke persoon thuis wordt verzorgd en voldoet aan de medische criteria voor het palliatief statuut, vult de behandelende arts het officiële kennisgevingsformulier in voor de adviserend arts van het ziekenfonds [1][2]. Dit statuut geeft recht op het palliatief forfait (toegekend voor een periode van 30 dagen en eenmaal verlengbaar, ter dekking van geneesmiddelen, verzorgingsmateriaal en medische hulpmiddelen) én op de volledige vrijstelling van het remgeld (ticket modérateur) voor huisbezoeken van de huisarts, thuisverpleging en bepaalde kinesitherapiesessies [1][2].
   • Multidisciplinaire begeleidingsequipes aan huis en palliatieve eenheden: multidisciplinaire ondersteuningsequipes van de tweede lijn staan de huisarts en thuisverpleegkundigen bij aan huis, terwijl residentiële palliatieve zorgeenheden (palliatieve eenheden) patiënten opnemen wanneer thuiszorg niet langer haalbaar is [2][3]. Afhankelijk van het gewest vindt u het bevoegde netwerk of de mobiele equipe via Palliatieve Zorg Vlaanderen in Vlaanderen [5], de Brusselse Pluralistische Federatie voor Palliatieve en Continue Zorg (Fédération bruxelloise pluraliste de soins palliatifs et continus - FBSP-BFPZ) in Brussel [4], of de Fédération Wallonne des Soins Palliatifs in Wallonië [2][3].
2. 2

   Schriftelijke wilsverklaringen en het zorgplan opstellen en registreren

   Zolang de zieke naaste meerderjarig en wilsbekwaam is, kan hij of zij medische voorkeuren schriftelijk vastleggen in het kader van vroegtijdige zorgplanning (Advance Care Planning, terugbetaald tijdens een raadpleging bij de huisarts) [1][6]:

   • Negatieve wilsverklaring inzake gezondheidszorg (Wet betreffende de rechten van de patiënt): de zieke persoon kan schriftelijk vastleggen welke specifieke medische onderzoeken of behandelingen hij of zij weigert (zoals cardiopulmonale reanimatie, kunstmatige beademing of kunstmatige voeding) voor het geval hij of zij zijn of haar wil niet meer kan uiten, en daarbij een vertegenwoordiger (gemachtigde) of een vertrouwenspersoon aanduiden om deze rechten bij de zorgverleners te doen gelden [6]. Deze negatieve wilsverklaring is juridisch bindend voor artsen en wordt aan de huisarts bezorgd voor opname in het medisch dossier.
   • Voorafgaande wilsverklaring inzake euthanasie: opgesteld volgens het wettelijke model in aanwezigheid van twee meerderjarige getuigen (van wie ten minste één geen enkel materieel belang heeft bij het overlijden), en uitsluitend van toepassing indien een patiënt met een ernstige en ongeneeslijke aandoening in een toestand van onomkeerbare bewusteloosheid (zoals een onomkeerbaar coma) terechtkomt [6][7]. Sinds de wetswijziging van april 2020 hebben wilsverklaringen die na die datum zijn opgesteld of hernieuwd een onbeperkte geldigheidsduur en kunnen zij gratis worden geregistreerd bij het gemeentebestuur in de nationale databank van de FOD Volksgezondheid (SPF Santé publique) [6][7].
3. 3

   Een buitengerechtelijke zorgvolmacht opstellen en bankvolmachten nakijken

   Een gewone bankvolmacht kan ontoereikend blijken voor belangrijke daden van vermogensbeheer of kan worden betwist zodra wilsonbekwaamheid intreedt. Zolang uw naaste volledig handelingsbekwaam is, kan hij of zij een buitengerechtelijke beschermingslastgeving (zorgvolmacht / mandat de protection extrajudiciaire) laten opstellen met de hulp van een notaris via de Koninklijke Federatie van het Belgisch Notariaat (Fednot / Notaris.be) [8][9]:

   • Financiële en persoonlijke reikwijdte: de lastgever (mandant) wijst een of meer vertrouwenspersonen (de lasthebbers) aan om bankrekeningen, inkomsten en roerende of onroerende goederen te beheren en, indien gewenst, ook beslissingen over de persoon te nemen (zoals de keuze van een woonzorgcentrum of de uitoefening van patiëntenrechten) zonder dat meteen een gerechtelijke bewindvoering bij de vrederechter nodig is [8][9].
   • Verplichte registratie: opdat de zorgvolmacht geldig blijft en uitwerking heeft nadat de lastgever wilsonbekwaam is geworden, moet de overeenkomst verplicht worden geregistreerd in het Centraal Register van Lastgevingsovereenkomsten (via de notaris of de griffie van het vredegerecht) [8][9].
4. 4

   Palliatief verlof en mantelzorgverlof aanvragen

   Familieleden die als werknemer of ambtenaar voor de zieke persoon zorgen, kunnen een volledige schorsing of een vermindering van hun arbeidsprestaties met een vervangingsuitkering aanvragen bij de Rijksdienst voor Arbeidsvoorziening (RVA / Office national de l'Emploi - ONEM) [10][11]:

   • Palliatief verlof (Infoblad T20): elke werknemer kan zijn of haar loopbaan volledig onderbreken of de arbeidsprestaties verminderen (tot halftijds of met een vijfde) gedurende 1 maand, wat tweemaal met 1 maand kan worden verlengd (dus tot maximaal 3 maanden in totaal per patiënt) [10][11]. De werknemer bezorgt zijn of haar werkgever een attest van de behandelende arts van de zieke persoon en dient een uitkeringsaanvraag in bij de Rijksdienst voor Arbeidsvoorziening [10][11].
   • Mantelzorgverlof (Infoblad T164): na het verkrijgen van de officiële erkenning als mantelzorger met sociale rechten bij het eigen ziekenfonds, kan een werknemer een thematisch mantelzorgverlof aanvragen dat wordt vergoed door de Rijksdienst voor Arbeidsvoorziening [10][12].
5. 5

   Testament, pensioenen, deblokkering van bankrekeningen en aangifte van nalatenschap voorbereiden

   Het vooraf verzamelen van essentiële documenten vereenvoudigt de juridische en administratieve stappen die op een overlijden volgen:

   • Testament en laatste wilsbeschikking voor de uitvaart: een testament (eigenhandig of notarieel) kan worden ingeschreven in het Centraal Register van Testamenten (CRT) via een notaris van de Koninklijke Federatie van het Belgisch Notariaat [8][13], en de zieke persoon kan zijn of haar laatste wilsbeschikking over de wijze van lijkbezorging (begraving of crematie) laten registreren bij de gemeente.
   • Overlevingspensioen en ziekenfonds: voor werknemers en ambtenaren onderzoekt de Federale Pensioendienst (FPD, bereikbaar via de Pensioenlijn op 1765 of via MyPension.be) automatisch het recht op een overlevingspensioen (of overgangsuitkering) indien de overledene al gepensioneerd was; was de persoon nog beroepsactief, dan wordt de aanvraag bij voorkeur binnen 12 maanden na het overlijden ingediend [14]. Controleer ook tijdig de begunstigingsclausules van levens- en groepsverzekeringen.
   • Blokkering en deblokkering van bankrekeningen: zodra een bank in kennis wordt gesteld van het overlijden, worden de rekeningen en kluizen geblokkeerd [15]. Voor de deblokkering is ofwel een gratis attest van erfopvolging nodig dat wordt afgeleverd door een kantoor Rechtszekerheid van de FOD Financiën (enkel mogelijk bij eenvoudige nalatenschappen zonder testament, zonder huwelijkscontract en zonder wilsonbekwame erfgenamen), ofwel een akte van erfopvolging opgesteld door een notaris [8][15]. Vóór de volledige deblokkering kan de bank alvast fondsen vrijgeven voor de betaling van de uitvaartkosten en een wettelijk geplafonneerd voorschot ter beschikking stellen van de langstlevende echtgenoot of wettelijk samenwonende partner [15].
   • Aangifte van nalatenschap (déclaration de succession): wanneer het overlijden in België plaatsvindt, beschikken de erfgenamen over een wettelijke termijn van 4 maanden vanaf de datum van overlijden om de aangifte van nalatenschap in te dienen bij de Vlaamse Belastingdienst (VLABEL, voor een laatste fiscale woonplaats in Vlaanderen) of bij de FOD Financiën (voor Wallonië en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest) [16].

Officiële instanties & gecontroleerde contactgegevens

Door Clarvia gecontroleerde officiële bronnen

1. [1]
   Financiële tegemoetkoming voor palliatieve patiënten die thuis verzorgd worden (palliatief forfait) — Institut national d'assurance maladie-invalidité (INAMI)
2. [2]
   Palliatieve zorg in Wallonië, palliatief forfait en officiële formulieren — Fédération Wallonne des Soins Palliatifs (FWSP)
3. [3]
   Ondersteuningsequipes voor palliatieve thuiszorg en regionale netwerken in Wallonië — Fédération Wallonne des Soins Palliatifs (FWSP)
4. [4]
   Palliatieve en continue zorg in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest — Fédération bruxelloise pluraliste de soins palliatifs et continus (FBSP-BFPZ)
5. [5]
   Netwerken en organisaties voor palliatieve zorg in Vlaanderen — Palliatieve Zorg Vlaanderen
6. [6]
   Voorafgaande wilsverklaring inzake euthanasie en rechten van de patiënt — Portail fédéral Belgium.be / SPF Santé publique
7. [7]
   Opstellen en gemeentelijke registratie van de voorafgaande wilsverklaring inzake euthanasie — Portail fédéral Belgium.be
8. [8]
   Nalatenschap, attest van erfopvolging en akte van erfopvolging in België — Fédération Royale du Notariat Belge (Notaris.be)
9. [9]
   De buitengerechtelijke beschermingslastgeving (zorgvolmacht) en het Centraal Register van Lastgevingsovereenkomsten — Fédération Royale du Notariat Belge (Notaris.be)
10. [10]
    Palliatief verlof en thematische verloven — Office national de l'Emploi (ONEM)
11. [11]
    Infoblad T20: Palliatief verlof — Office national de l'Emploi (ONEM)
12. [12]
    Mantelzorgverlof (erkenning door het ziekenfonds en uitkeringen van de RVA) — Office national de l'Emploi (ONEM)
13. [13]
    Een testament opstellen en laten registreren in België — Fédération Royale du Notariat Belge (Notaire.be)
14. [14]
    Overlevingspensioen en formaliteiten bij overlijden — Service fédéral des Pensions (SFP)
15. [15]
    Een bankrekening deblokkeren na een overlijden: attest of akte van erfopvolging — Portail fédéral Belgium.be / SPF Finances
16. [16]
    Aangifte van nalatenschap en wettelijke termijnen in België — Portail fédéral Belgium.be / SPF Finances