Ongeneeslijke ziekte en praktische regelingen in Nederland: officiële checklist in 5 stappen

1. 1

   Palliatieve zorg thuis, wijkverpleging en hospicezorg coördineren

   In Nederland staat de huisarts (of de behandelend medisch specialist in overleg met de transferverpleegkundige van het ziekenhuis) centraal bij het opstarten van palliatieve en terminale zorg [1][2]. U kunt via het landelijke platform Overpalliatievezorg.nl (ondersteund door het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport) en kennisplatform Palliaweb een overzicht vinden van zorgmogelijkheden en voorzieningen in de regio [1][2]:

   • Palliatieve zorg thuis en wijkverpleging: als de zieke naaste thuis verblijft of naar een bijna-thuis-huis gaat en nog geen indicatie voor de Wet langdurige zorg (Wlz) heeft, loopt de bekostiging van verpleging en verzorging doorgaans via de Zorgverzekeringswet (Zvw) op basis van een indicatie door de wijkverpleegkundige van de thuiszorgorganisatie [2]. Daarnaast kunnen getrainde vrijwilligers (VPTZ) ondersteuning bieden in de thuissituatie [1].
   • Hospicezorg: wanneer zorg thuis niet langer passend is (vaak bij een vastgestelde levensverwachting van drie maanden of korter), kan opname in een bijna-thuis-huis of een high-care hospice met 24-uurs verpleegkundige zorg worden geregeld [2].
   • Wet langdurige zorg (Wlz) en het CIZ: heeft uw familielid al een Wlz-indicatie van het Centrum Indicatiestelling Zorg [3], dan is voor palliatief terminale zorg geen herindicatie nodig; de arts of zorgaanbieder kan rechtstreeks bij het regionale zorgkantoor extra budget voor intensieve palliatieve zorg aanvragen [2][3]. Een nieuwe aanvraag bij het Centrum Indicatiestelling Zorg is alleen aan de orde wanneer er sprake is van blijvende, langdurige 24-uurszorgbehoefte buiten de reguliere Zvw-wijkverpleging [2][3].
2. 2

   Schriftelijke wilsverklaring en behandelgrenzen vastleggen bij de huisarts

   Zolang de zieke naaste wilsbekwaam is, kan in een schriftelijke wilsverklaring worden vastgelegd welke medische behandelingen wel of niet gewenst zijn voor het geval uw familielid later niet meer zelf kan beslissen [1][4]. Volgens de richtlijnen van de Rijksoverheid kan een wilsverklaring in eigen woorden worden opgesteld, mits het document duidelijk is en voorzien is van de volledige naam, dagtekening en handtekening [4][5]:

   • Behandelverbod en niet-reanimeerverklaring: hierin legt de patiënt vast welke ingrepen worden geweigerd (zoals reanimatie, kunstmatige beademing, opname op de intensive care of ziekenhuisopname). Artsen zijn in beginsel wettelijk verplicht een duidelijk behandelverbod te volgen [4].
   • Schriftelijk vertegenwoordiger (medische volmacht): de patiënt kan een naaste schriftelijk machtigen om met artsen te spreken en medische beslissingen te nemen zodra wilsonbekwaamheid intreedt [4].
   • Vastlegging in het medisch dossier: bespreek de wilsverklaring tijdens een behandelwensengesprek met de huisarts en eventuele behandelend specialisten, zodat de verklaring in het medisch dossier (en voor de huisartsenpost en ambulancedienst) wordt geregistreerd [1][5].
3. 3

   Notarieel levenstestament, volmachten en bankmachtigingen regelen

   Gewone bankmachtigingen zijn vaak beperkt tot dagelijkse betalingen en kunnen door financiële instellingen of instanties worden geweigerd bij complexe rechtshandelingen (zoals de verkoop van een woning of belastingzaken) zodra iemand wilsonbekwaam wordt. Om te voorkomen dat later via de kantonrechter beschermingsbewind of mentorschap moet worden aangevraagd, kan uw familielid bij volledige wilsbekwaamheid een notarieel levenstestament laten opstellen via een notaris aangesloten bij de Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie [6][7]:

   • Financiële en medische volmacht: in het levenstestament wijst de volmachtgever een of meer vertrouwenspersonen (gevolmachtigden of levensexecuteurs) aan voor zowel het beheer van bankrekeningen, vermogen en onroerend goed als voor persoonlijke en medische belangen [6][7].
   • Controle en registratie in het CLTR: de notaris toetst de wilsbekwaamheid bij het passeren van de akte en schrijft het levenstestament in bij het Centraal Levenstestamentenregister (CLTR), zodat banken, artsen en zorginstellingen de bevoegdheid kunnen verifiëren [7].
   • Let op het einde van de volmacht: een levenstestament en een gewone bankvolmacht eindigen van rechtswege op het moment van overlijden; daarna geldt het reguliere erfrecht of het testament [6].
4. 4

   Wettelijk zorgverlof en ondersteuning voor mantelzorgers aanvragen

   Familieleden en naasten die de zorg op zich nemen, kunnen gebruikmaken van wettelijke verlofregelingen onder de Wet arbeid en zorg (Wazo) en lokale voorzieningen [8][9]:

   • Kortdurend zorgverlof: werknemers hebben per 12 maanden recht op maximaal tweemaal de wekelijkse arbeidsduur voor noodzakelijke tijdelijke verzorging van een zieke naaste, waarbij de werkgever ten minste 70% van het loon (minimaal het wettelijk minimumloon) doorbetaalt [8].
   • Langdurend zorgverlof: voor de verzorging van een naaste met een levensbedreigende ziekte of langdurige hulpbehoefte heeft een werknemer per 12 maanden recht op maximaal zesmaal de wekelijkse arbeidsduur [8][9]. Dit verlof is wettelijk onbetaald, tenzij de toepasselijke cao of arbeidsovereenkomst loondoorbetaling voorschrijft [8][9].
   • Gemeentelijke ondersteuning (Wmo) en mantelzorgadvies: via het Wmo-loket van de gemeente kunnen hulpmiddelen, woningaanpassingen of respijtzorg worden aangevraagd [9]. Daarnaast biedt de landelijke vereniging MantelzorgNL informatie en advies over het combineren van werk en mantelzorg in de palliatieve fase [9][10].
5. 5

   Testament, pensioenen, verklaring van erfrecht en fiscale aangiften voorbereiden

   Door alvast financiële en juridische documenten te ordenen, weten de nabestaanden precies welke stappen vóór en na het overlijden nodig zijn:

   • Testament en executeur: controleer of er een testament is opgesteld en ingeschreven in het Centraal Testamentenregister (CTR) via de Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie [6], en of daarin een executeur is benoemd die na het overlijden de nalatenschap mag beheren [6]. Leg daarnaast uitvaartwensen en gegevens van een eventuele uitvaartverzekering vast.
   • AOW, Anw en pensioenfondsen: na de aangifte van overlijden bij de burgerlijke stand van de gemeente geeft de gemeente het overlijden in Nederland automatisch door aan de Sociale Verzekeringsbank [11]. De AOW-uitkering stopt op de dag na het overlijden, een achterblijvende partner ontvangt automatisch een overlijdensuitkering, en een partner die nog geen AOW-leeftijd heeft (en bijvoorbeeld zorgt voor een kind onder 18 jaar of ten minste 45% arbeidsongeschikt is) kan bij de Sociale Verzekeringsbank een Anw-nabestaandenuitkering aanvragen [11][12]. Vindt het overlijden buiten Nederland plaats, dan moet dit binnen 4 weken rechtstreeks worden gemeld bij de Sociale Verzekeringsbank [11].
   • Verklaring van erfrecht en keuze over de erfenis: om na het overlijden toegang te krijgen tot geblokkeerde bankrekeningen is vaak een notariële verklaring van erfrecht nodig [6]. Erfgenamen hebben drie keuzes: zuiver aanvaarden, beneficiair aanvaarden (aanvaarden onder voorrecht van boedelbeschrijving, zodat erfgenamen niet met privévermogen aansprakelijk zijn voor schulden) of verwerpen [13][14]. Voor beneficiaire aanvaarding of verwerping moet een verklaring worden afgelegd bij de rechtbank van de laatste woonplaats van de overledene via de Rechtspraak, en erfgenamen moeten vooraf geen goederen verkopen of onttrekken om stilzwijgende zuivere aanvaarding te voorkomen [13][14].
   • Inkomstenbelasting (F-biljet) en erfbelasting: de Belastingdienst (BelastingTelefoon voor Nabestaanden: 0800 - 235 83 54, gratis) stuurt informatie over de slot-inkomstenbelastingaangifte over het overlijdensjaar (F-biljet of online via nabestaandenmachtiging) en de aangifte erfbelasting; voor overlijdens vanaf 1 januari 2026 geldt een aangiftetermijn voor de erfbelasting van 20 maanden na het overlijden [15][16].

Officiële instanties & gecontroleerde contactgegevens

Door Clarvia gecontroleerde officiële bronnen

1. [1]
   Wensen vastleggen en palliatieve zorg thuis of in een hospice — Overpalliatievezorg.nl (Ministerie van VWS / PZNL)
2. [2]
   Organisatie en financiering van palliatief terminale zorg (Zvw en Wlz) — Palliaweb (PZNL)
3. [3]
   Palliatief terminale zorg en de Wet langdurige zorg (Wlz) — Centrum Indicatiestelling Zorg (CIZ)
4. [4]
   Wilsverklaring opstellen: behandelverbod en medische volmacht — Rijksoverheid
5. [5]
   Wensen voor zorg en behandeling vastleggen in het medisch dossier — Thuisarts.nl (NHG)
6. [6]
   Verklaring van erfrecht, testament en nalatenschap regelen — Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie (Notaris.nl)
7. [7]
   Levenstestament, volmacht en Centraal Levenstestamentenregister (CLTR) — Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie (Notaris.nl)
8. [8]
   Kortdurend en langdurend zorgverlof (Wet arbeid en zorg) — Rijksoverheid
9. [9]
   Wettelijke verlofregelingen en ondersteuning voor mantelzorgers — MantelzorgNL
10. [10]
    Mantelzorg in de palliatieve en terminale fase — MantelzorgNL
11. [11]
    Overlijden doorgeven en gevolgen voor de AOW-uitkering — Sociale Verzekeringsbank (SVB)
12. [12]
    Anw-nabestaandenuitkering aanvragen en voorwaarden — Sociale Verzekeringsbank (SVB)
13. [13]
    Erfenis aanvaarden of verwerpen bij de rechtbank — de Rechtspraak
14. [14]
    Keuze bij een erfenis: zuiver aanvaarden, beneficiair aanvaarden of verwerpen — Belastingdienst
15. [15]
    Wat moet ik regelen bij de Belastingdienst na een overlijden? — Belastingdienst
16. [16]
    Aangifte erfbelasting en termijnen voor nabestaanden — Rijksoverheid